به گزارش مرکز رسانه ای جوانی جمعیت و به نقل از ایرنا، راهبرد «جوانی جمعیت» برای جلوگیری از ورود کشور به سیاهچاله جمعیت سالخورده، تغییر الگوی فرزندآوری از تک‌فرزندی یا ۲ فرزندی به سمت سه فرزندی، چهار فرزندی و پنج فرزندی را هدف گذاری کرده است. چشم اندازی که در همان چندقدمی آغاز مسیر با پیچ و خم های متعدد فرهنگی و گره های کور اجتماعی مواجهه شد.

تسهیل ازدواج، ترویج فرزندآوری و مقابله با سقط جنین کلیدواژه های محوری سیاست افزایش جمعیت در سال‌های گذشته بوده است؛ اهدافی که اگر چه با دستاوردهایی همراه بوده اما به اذعان کارشناسان و صاحبنظران همچنان شتاب مناسب برای مقابله با تهدید پیری جمعیت را ندارد.

پایش‌ها حاکیست در طول ۷۰ سال گذشته نرخ باروری در ایران به نصف کاهش یافته و اگر در سال ۱۳۵۷ هر زن به طور متوسط هفت فرزند داشت، این آمار در سال ۱۳۸۴ به ۱.۹ فرزند به ازای هر زن و در سال ۱۴۰۰ به زیر ۱.۷ فرزند به ازای هر زن رسیده است.

بر اساس تازه ترین اظهارات مسوولان ذیربط؛ ایران در میان کشورهای منطقه از نظر شاخص جوانی جمعیت و سرعت رفتن به سمت پیری، در شرایط نگران کننده‌ ۲۵ از ۲۶ قرار دارد.

در حال حاضر نسبت سالمندی در ایران ۱.۹ است، به این معنی که از هر ۱۰ نفر، یک نفر بالای ۶۰ سال سن دارد. پیش بینی شده این نسبت در ۳۰ سال آینده به ۲.۱ برسد، یعنی از هر سه نفر، یک نفر بالای ۶۵ سال خواهد بود.

داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد نرخ باروری کل کشور به ۱.۳۵ رسیده است، در حالی که برای جایگزینی نسل‌ها حداقل به نرخ ۲.۱ نیاز است؛ این شکاف نشان دهنده آن است که صرف تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در سال ۱۴۰۰ و اصلاحیه‌های بعدی آن، بدون توجه به گره های فرهنگی و مسائل کمتر دیده شده، نمی‌تواند به تنهایی پاسخگوی چالش پیش رو باشد.

جمعیت تخمینی استان اصفهان در زمان حاضر 5040050 است. به گفته مسوولان، استان اصفهان سال گذشته سهم نزدیک به پنج درصدی از مجموع ولادت‌های کشور را داشته است. بر اساس تازه ترین آمار، سال گذشته بیش از ۴۳ هزار کودک در استان اصفهان متولد شدند که بیش از ۲۲ هزار مورد آن پسر و بقیه دختر بوده‌اند.

با این وجود بر اساس آمارهای رسمی، چشم انداز اصفهان از لحاظ شاخص‌های جمعیتی چندان خوش منظر نیست. وضعیت این استان در شاخص میزان باروری، ازدواج، سن والدین در نخستین فرزندآوری و طلاق در مقایسه با سایر استان های کشور بحرانی است. تنها شاخص امیدوار کننده کاهش ۴۲ درصدی سقط‌های عمدی در کشور است که پژوهش‌های جدید حاکیست در استان اصفهان نیز این روند نزولی بوده است.

به عقیده کارشناسان و پژوهشگران اجتماعی، برایند قوانین فعلی تنها بر بعد اقتصادی خانواده متمرکز و به سایر موانع و گره های این موضوع که اتفاقا در واگویه های مردم نقل می شود کمتر پرداخته شده است.

این در حالیست که جستاری بر روایت های کف جامعه در باره این موضوع، دریچه ای نو به گره های فرزندآوری و دلایل امتناع خانواده ها از آن می گشاید که مطالعه و طبقه بندی آن ها می تواند به وضع قوانین کاربردی و ساز و کارهای حمایت نتیجه بخش منتهی شود.

در ادامه در گفت و گو با امان الله باطنی جامعه شناس، پژوهشگر اجتماعی و نویسنده کتاب «جوانی جمعیت و تعالی خانواده، از رهگذر برنامه ریزی استراتژیک در مناطق ۱۵ گانه شهری اصفهان» از دریچه دیگری به این موضوع پرداخته شده است:

 در کتابی که نوشته اید «برنامه ریزی اجتماعی» را میان بُر جاری سازی قانون جوانی جمعیت دانسته اید، بیشتر توضیح می دهید.

برنامه ریزی اجتماعی مدل های مختلفی دارد که هر یک از آن ها با توجه به مساله مورد پایش می تواند مبنای تصمیم سازی قرار بگیرد. به عنوان نمونه برنامه ریزی اجتماعی بر اساس تحلیل سوات به معنای راهبردهای استراتژیک اجتماعی از رهگذر «مدل هیل» است. برنامه ریزی اجتماعی مدل خانواده محور بر روی مسائل اجتماعی نهاد خانواده در هشت مرحله چرخه حیات کارتر به عنوان موانع جوانی جمعیت و تعالی خانواده دست می گذارد و بر حل آن‌ها پای می فشرد. در برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر توانمند سازی بر روی عناصر دسترسی، آگاهی، مشارکت، کنترل و رفاه جامعه جهت تحقق جوانی جمعیت و تعالی خانواده تاکید می شود.

برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر کنترل اجتماعی بر روی عناصر چهارگانه وابستگی، اعتقاد، تعهد و فعالیت در حوزه جوانی جمعیت و تعالی خانواده متمرکز است. برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر پیشگیری از آسیب های اجتماعی بر روی ۱۷ آسیب اجتماعی و پیشگیری از آن ها به عنوان موانع تعالی خانواده و البته جوانی جمعیت دست می گذارد.

برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر شهروند سالم؛ سلامت جسمی، روانی، معنوی و اجتماعی را برای تحقق جوانی جمعیت و تعالی خانواده دنبال می کند.

برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر تحولات آینده بر روی ۶ تغییر اجتماعی مهم شامل میل به تجرد، سونامی سالمندی، فوران نوجوانی، بحران اتباع، بحران منابع انسانی و هوش مصنوعی و آثار این بحران ها بر جوانی جمعیت و تعالی خانواده دست می گذارد.

برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر آمایش اجتماعی در پی جمعیت شناسی اجتماعی مناطق جغرافیایی و مسائل هر محله و منطقه به عنوان چالش های جوانی جمعیت و تعالی خانواده است. برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر گمنامی هویتی بر روی این موضوع به عنوان مرکز ثقل آسیب های اجتماعی و عامل ایجاد جمعیت بی کیفیت دست می گذارد.

راه های همرنگی و تسلیم جامعه برای تحقق جوانی جمعیت و تعالی خانواده در برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر نفوذ اجتماعی بررسی می شود. برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر بازاریابی اجتماعی نیز به شیوه های ایجاد تفاوت و جلب توجه، راه های ایجاد شوق تجربه و کنجکاوی، نحوه سودمندنمایی و اعتماد سازی و در نهایت شیوه نامه های دسترس پذیری در مقوله جوانی جمعیت و تعالی خانواده می پردازد.

برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر جامعه شناسی از سه منظر جامعه شناسی (کارکردگرا ، تعارض گرا و تعامل گرا) کارکردهای نادرست نهادهای اجتماعی در حوزه جوانی جمعیت را استخراج و تعارض و شکاف های اجتماعی در این حوزه را احصاء کرده است و در نهایت گره ها و معناهای ذهنی جامعه را در این حوزه بررسی می کند.

برنامه ریزی اجتماعی مدل مبتنی بر شناخت و حل مساله نیز «دگردیسی» اجتماعی در حوزه جوانی جمعیت را بررسی می کند و به دنبال راهکار در این حوزه برای بهره وری اجتماعی بیشتر است.

با این مقدمه، کدام روش برنامه ریزی اجتماعی را در نگارش کتاب در پیش گرفتید و چرا؟

انتخاب ما در کارگروه جوانی جمعیت و تعالی خانواده شهرستان اصفهان، «برنامه ریزی استراتژیک اجتماعی از رهگذر مدل هیل» یا همان برنامه ریزی اجتماعی بر اساس تحلیل سوات (SWOT) بود. این برنامه ریزی استراتژیک، ساده ترین و پرکاربردترین مدل برنامه ریزی بر اساس تحلیل سوات (SWOT) است.

در این کتاب، محصول تلفیق چهار مدل اصلی برنامه ریزی اجتماعی «آمایش محور»، «مبتنی بر توانمند سازی»، «تحلیل سوات» و «برنامه ریزی اجتماعی مبتنی بر جامعه شناسی» در بستر مدل برنامه ریزی استراتژیک بر اساس تحلیل سوات پیش می رود.

نتیجه کلی مطالعه شما در بررسی منطقه‌ای مساله جوانی جمعیت در اصفهان چیست؟

بر اساس مدل انتخاب شده برای پایش مطالعاتی، با توجه به قرارگیری ۱۵ منطقه شهری اصفهان در وضعیت «تدافعی» و سه منطقه در وضعیت «محافظه کارانه»، وضعیت راهبردی اصفهان به طور میانگین در وضعیت تدافعی قرار داد. بدین ترتیب راهبردهای اتخاذ شده برای شهر اصفهان در حوزه جوانی جمعیت باید در چارچوب راهبردهای تدافعی (کاهش ضعف ها به منظور مهار تهدیدها) تدوین شود.

مهمترین نقطه ضعف مناطق شهری ۱۵ گانه در حوزه جوانی جمعیت در شهر اصفهان کدام است؟

نخستین چالش، مدلیزه نبودن تحقق جوانی جمعیت است. یعنی هنوز یک نقشه راه دارای چارچوب و نظریه علمی که زمان بندی اجرا داشته باشد در این خصوص تدوین نشده و موضوع دیگر اینکه کار فرهنگی برای حل گره های ذهنی جامعه در خصوص جوانی جمعیت آنطور که باید انجام نشده است.

برایند بررسی مناطق ۱۵ گانه اصفهان نشان می دهد آنومی و شکاف بیم اهداف و ابزار قانون جوانی جمعیت یک چالش مهم است. بر اساس نظریه مرتن در این مقوله شاهد بروز رفتار انزوا (ناباروی و سقط جنین)، طغیان ( ازدواج سفید، عشق های رمانتیک، عشق های مدرن و فرامدرن، فرزندخواندگی دختران مجرد، ترجیح دادن نگهداری از سگ به جای همسرگزینی یا فرزندآوری)، رسم پرستی و نوآوری هستیم. موضوع مهم دیگر سرمایه اجتماعی پایین، حاکمیتی تلقی کردن جوانی جمعیت و سیاسی شدن این موضوع است.

با توجه به نتایج این پایش اجتماعی؛ اکنون راهبردهای کلیدی برای عبور از این موانع کدام است؟

مهمترین راهبرد تدافعی شهر اصفهان در حوزه جوانی جمعیت برای کاهش ضعف ها و مهار تهدیدها؛ مدلیزه کردن تحقق جوانی جمعیت (بر مبنای مدل توانمند سازی جامعه برای جوانی جمعیت مبتنی بر تحقق عناصر دسترسی، آگاهی، مشارکت، کنترل، رفاه) و همچنین رفع گره های ذهنی جامعه است.

منظور از توانمندسازی در این مقوله دقیقا چیست و به چه مواردی اطلاق می شود؟

واژه توانمندسازی در بافت های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مختلف معانی متفاوتی را به خود می گیرد که شامل کنترل، قدرت اتکا به خود و اتکا در درون نظام های ارزشی و عقیدتی است.

«سارا النگه» نظریه پرداز اجتماعی نیز معتقد است که توانمندسازی زنان شامل پنج مرحله به ترتیب شامل رفاه، دسترسی، آگاهی، مشارکت و کنترل است که می توان آن را به همه اقشار تسری داد.

توانمند سازی جامعه برای جوانی جمعیت نیز می تواند شامل ایجاد، تقویت و افزایش شاخص های رفاه، تقویت دسترس پذیری های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، مشارکت فرهنگی و اجتماعی همچنین کنترل اجتماعی در حوزه جوانی جمعیت باشد.

به عنوان پرسش پایانی به نظر شما چه مداخله ای به استناد این نتایج در بخش برنامه ریزی اجرایی استان نیاز است؟

افزایش دسترس پذیری به خدمات و امکانات، افزایش آگاهی جامعه و رفع گره های ذهنی آن در خصوص فرزندآوری، افزایش مشارکت اجتماعی به شکل موضوع محور و جغرافیا محور در حوزه جوانی جمعیت و تعالی خانواده، کنترل تخلفات و مقابله با موانع فرزندآوری و در نهایت تقویت معیشت و اقتصاد فرزندآوری از جمله راهبردهای پیشنهادی در این زمینه است.

شایان ذکر است که کتاب «جوانی جمعیت و تعالی خانواده، از رهگذر برنامه ریزی استراتژیک در مناطق ۱۵ گانه شهری اصفهان» به تازگی در حاشیه نشست اخیر ستاد جوانی جمعیت اصفهان با حضور استاندار و شماری از معاونان وی رونمایی شد.

بر اساس آخرین آمار، جمعیت ایران نزدیک به ۸۶ میلیون نفر است که اصفهان، حدود ۶ درصد از آن را دربردارد.

در تدوین بوم جمعیتی استان اصفهان؛ «ازدواج»، «سقط جنین» و «ناباروری» سه چالش مهم جوانی جمعیت است که بر مبنای آمار و بررسی‌های انجام شده به دست آمده است. حدود ۱۲ درصد از جمعیت این استان سالمند و بالای ۶۰ سال هستند و شیب سالمندی در این خطه تندتر از میانگین کشور است.

آمار و ارقام بیانگر این است که ایران، نهمین کشور پرجمعیت آسیا و هجدهمین کشور پرجمعیت دنیاست، اگر رشد جمعیت بسیار زیاد باشد و با نرخ ۲.۵ انجام شود، جمعیت کشور به ۱۱۶ میلیون نفر در سال ۱۴۲۰ می‌رسد.

«قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» با هدف دستیابی به این چشم‌انداز در حال اجراست. این قانون مشتمل بر ۷۳ ماده و ۸۱ تبصره در جلسه مورخ ۲۴ مهر ۱۴۰۰ در کمیسیون مشترک طرح جوانی جمعیت و حمایت از خانواده مجلس شورای اسلامی طبق اصل هشتاد و پنجم(۸۵) قانون اساسی تصویب شد و پس از موافقت مجلس با اجرای آزمایشی آن به مدت هفت سال در تاریخ ۱۴۰۰/۸/۱۰ به تایید شورای نگهبان رسید.

در شرایطی که نزدیک به پنج سال از تصویب و اجرای قانون جوانی جمعیت می گذرد، برخی دستاوردها در این زمینه نویدبخش اما چشم انداز کلی این سیاست گذاری همچنان با فراز و فرود بسیار همراه است.