به گفته رئیس رویان در این پژوهشگاه، برای برخی از بیمارانی که در درمان‌های قبلی ناباروری نتیجه نگرفته‌اند، روشی متفاوت به کار گرفته می‌شود؛ روشی که بر گفت‌وگوی جنین و رحم و افزایش شانس موفقیت انتقال جنین تمرکز دارد.
پژوهشگاه رویان در بیش از سه دهه فعالیت، از درمان ناباروری و حفظ باروری تا سلول‌های بنیادی، پزشکی بازساختی، شبیه‌سازی و تولید محصولات دانش‌بنیان، مسیر گسترده‌ای را در پژوهش و درمان طی کرده است.
بخشی از این فعالیت‌ها از آزمایشگاه و مدل‌های حیوانی به مرحله کارآزمایی بالینی رسیده و برخی دستاوردهای پژوهشی نیز با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان وارد بازار شده‌اند. همکاری با پژوهشگران ایرانی خارج از کشور و تلاش برای توسعه فناوری‌های بومی در حوزه درمان ناباروری نیز از دیگر محورهای فعالیت این مجموعه است.
به گزارش مرکز رسانه ای جوانی جعیت و به نقل از فارس؛ در همین زمینه، با دکتر عبدالحسین شاهوردی، رئیس پژوهشگاه رویان، درباره جدیدترین دستاوردهای این مجموعه، روش‌های نوین حفظ باروری، کاربرد سلول‌های بنیادی در درمان بیماری‌ها، تولید محصولات دانش‌بنیان و تجهیزات مورد نیاز حوزه ناباروری، کارآزمایی‌های بالینی و همکاری با پژوهشگران ایرانی خارج از کشور گفت‌وگویی انجام شده که در ادامه ذکر می شود:
حفظ باروری بیماران مبتلا به سرطان
آقای دکتر جدیدترین فناوری یا روش درمانی‌ای که در پژوهشگاه رویان به‌کار گرفته شده و باعث افزایش شانس موفقیت درمان ناباروری شده است، چیست؟
شاهوردی: ما در زمینه‌های مختلف ناباروری کار کرده‌ایم و همچنان هم در این حوزه فعالیت می‌کنیم. یکی از مباحث جدیدی که روی آن کار می‌کنیم، حفظ باروری است.وقتی افراد در سنین مختلف به سرطان مبتلا می‌شوند و قرار است وارد مسیر شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی شوند، پیش از آغاز مراحل درمان، سلول‌های جنسی آنها فریز می‌شود. اگر فرد متأهل باشد، حتی می‌توان جنین او را نیز پیش از شروع درمان فریز کرد. اگر زوج‌هایی با چنین مشکلی مواجه باشند، می‌توان جنین حاصل از آنها را نیز پیش از آغاز درمان تولید و فریز کرد.این کار می‌تواند امیدی برای حفظ باروری در آینده ایجاد کند تا فرد پس از پایان درمان بتواند از سلول‌های جنسی یا جنین فریز‌شده استفاده کند. جنین را می‌توان تا پنج روز در محیط آزمایشگاه نگهداری و سپس فریز کرد.
«پسر یخی»؛ تولد فرزند پس از درمان سرطان
جنین را تا روز سوم یا پنجم نگهداری می‌کنند و سپس فریز می‌کنند و می‌تواند سال‌ها به همین شکل باقی بماند؛ بعد از پایان درمان، فرد مراجعه می‌کند و از آن استفاده می‌کند. ما یک مورد هم داشتیم که به قول یکی از همکاران، به آن «بچه یخی» می‌گفتند؛ یک آقایی که ازدواج نکرده بود و دچار سرطان شده بود، مراجعه کرد و سلول جنسی‌اش پیش از شروع درمان حفظ و فریز شد. بعد از درمان، بهبود پیدا کرد و ازدواج کرد و سپس مراجعه کرد و از همان سلول جنسی که حفظ شده بود، استفاده کرد و خداوند به او یک پسر داد. این اتفاقات الان در کشور در حال انجام است و یکی از تکنیک‌ها در بحث حفظ باروری است.
کمک به باروری زنان با استفاده از سلول‌های بنیادی
یکی دیگر از کارهایی که دوستان انجام می‌دهند، در همین بیماری‌هایی است که ذخیره تخمدانی کاهش پیدا می‌کند. با کمک سلول‌های بنیادی و تزریق آنها در ناحیه تخمدان، تلاش می‌شود شرایط تخمدان بهتر شود و بتوان افزایش سلول‌های جنسی ماده، یا همان تخمک، را القا و تکثیر کرد. یعنی با کمک سلول‌های بنیادی، در این عرصه در حال کار هستند و نتایجی هم که تاکنون در درمان به دست آورده‌اند، خوب بوده است. افرادی که دیگر امکان تخمک‌گذاری نداشتند، از این مسیرها توانسته‌اند تخمک دریافت کنند و صاحب فرزند شوند.جنینی که تشکیل می‌شود، می‌تواند به‌صورت تازه، یعنی همان موقعی که تخمک گرفته می‌شود و جنین تشکیل می‌شود، منتقل شود. یک روش دیگر هم این است که جنین فریز شود و در زمان مناسب انتقال پیدا کند. جنین‌های فریز‌شده میزان موفقیت بیشتری نسبت به جنین‌های تازه دارند. یکی از دلایلی که برای این موضوع مطرح می‌کنند، این است که رحم آماده‌تر است.
موفقیت ۵ تا ۶ درصد بیشتر جنین‌های فریز شده نسبت به جنین‌های تازه
امروز نگاه‌ها و رویکردهایی که در درمان وجود دارد، تغییراتی کرده و در رویه‌های متخصصین هم این تغییرات دیده می‌شود. یکی از این موارد، جنین‌هایی است که در محیط آزمایشگاه شکل می‌گیرند. در همان سیکلی که تخمک‌گیری انجام می‌شود، معمولا جنین را در همان مرحله منتقل نمی‌کنند، بلکه آن را فریز می‌کنند. احساسشان این است که رحم، به‌دلیل هورمون‌هایی که در این مدت دریافت کرده و شرایطی که برای به‌دست آوردن تخمک ایجاد شده، شاید شرایط مناسبی برای انتقال جنین نداشته باشد. بنابراین، یک دوره، مثلا یک یا دو ماه، زمان می‌دهند و بعد در سیکل بعدی، با تدبیر و برنامه‌ریزی منظم‌تر و کم‌تهاجمی‌تر، انتقال جنین را انجام می‌دهند. خیلی جالب است که در آماری که هر سال گزارش می‌شود، میزان موفقیت در جنین‌های فریز شده، ۵ تا ۶ درصد بیشتر از جنین‌های تازه یا همان «فِرِش» بوده است که عدد خیلی قابل قبولی است و این حاصل تجربه است.
معجزه گفت‌وگوی جنین و رحم؛ امیدی تازه برای درمان ناباروری
از تکنیک‌های دیگر این است که یک جنین را در روز سوم منتقل می‌کنند و یک جنین را در روز چهارم دوباره منتقل می‌کنند. احساسشان این است که بالاخره وقتی این جنین وارد رحم می‌شود، گفت‌وگویی بین جنین و دیواره رحم شکل می‌گیرد و رحم هم با ترشحاتی به این فرایند پاسخ می‌دهد. بعضی از بیمارانی که در دوره‌های قبلی جواب نگرفته‌اند، با همین روش انتقال متوالی جنین، مثلا نتیجه می‌گیرند.
شناسایی بیماری‌های ژنتیکی پیش از انتقال جنین سالم
یکی از تکنیک‌ها در بحث بیماری‌هاست. کسانی که بیماری ژنتیکی دارند، شما در محیط آزمایشگاه می‌توانید جنین را تشکیل بدهید، یکی از سلول‌های جنین را بردارید، بررسی ژنتیکی کنید و جنین سالم را منتقل کنید. کسانی هستند که مشکلات دارند و بیماری‌های ژنتیکی دارند، حالا یا تک‌ژنی یا مجموعه بیماری‌هایی که در بررسی اولیه مشخص می‌شود؛ با روش تشخیص پیش از لانه‌گزینی جنین، این بیماری‌ها قابل شناسایی هستند و جنین سالم منتقل می‌شود.این اتفاقات به هر صورت حاصل تجربه‌ای است که طی این سه دهه در مجموعه ما به دست آمده و در سطح جهانی هم کار با همین قاعده دنبال می‌شود.
مهمترین دستاوردهای علمی پژوهشگاه رویان در سال‌های اخیر
آقای دکتر در یکی دو سال اخیر مهم ترین دستاورد علمی رویان چه بوده است؟
شاهوردی: در بحث درمان ناباروری، یکی از کارهایی که در این مدت انجام دادیم، با کمک شرکت‌های دانش‌بنیان بوده است. کارهایی انجام شده که بتوانیم وسایل یکبار مصرف، محیط کشت و کاتتر را تولید داخل کنیم؛ وسایلی که هزینه‌های زیادی را به بیمار تحمیل می‌کنند.یکی از کارهای دیگری که ما انجام دادیم، در بعضی موارد مورد مشورت قرار گرفتیم و در بعضی موارد هم بخش بالینی کار را انجام دادیم. بحث دیگر، داروهایی است که تولید داخل هستند. یکی از کارهایی که امروز انجام داده‌ایم و ان‌شاءالله نتایجش نهایی شود و بتوانیم خبرش را اعلام کنیم، تولید رده‌های سلولی است که بتواند بعضی از این داروها را تولید کند. خیلی از شرکت‌ها آمدند و خودشان سرمایه‌گذاری کردند و کار علمی آن را ما انجام دادیم.در بحث سلول‌های بنیادی، در این چند سال کارآزمایی‌های بالینی انجام شده که ما مدت‌ها برای آن تلاش کرده بودیم؛ بعد از دو دهه تلاش در بخش آزمایشگاه‌ها و روی مدل‌های حیوانی، این کارها به مرحله کارآزمایی بالینی رسیده است.ما حدود ۵ سلول را توانستیم مجوزش را از غذا و دارو بگیریم که این کار، کار بزرگی بوده است. در قالب شرکت‌های دانش‌بنیان یا پروژه‌هایی که با حمایت مجموعه‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر آمدند و کار کردند، نتایج خوبی گرفتیم.
یک زمانی گروه سلول‌های بنیادی ما یک مجموعه کتاب چهارجلدی درباره سلول‌های بنیادی تولید کرد که کتاب سال جمهوری اسلامی شد. در واقع، درصد زیادی از مراجع و رفرنس‌های این کتاب‌ها حاصل تحقیقات داخل کشور بود. امروز این مجموعه کتاب، به هفده، هجده جلد درباره سلول‌های بنیادی رسیده و نسخه‌های جدید این کار در حال انتشار است. در عرصه پزشکی بازساختی هم مجلات و کتاب‌های خوبی منتشر شده و انتشارات مجموعه موفق بوده است. خود رویان هم دو مجله دارد که در سایت‌های بین‌المللی ایندکس شده، ثبت شده و رصد می‌شود.ما در بحث بیوتکنولوژی و شبیه‌سازی، دوستان در این چند سال توانستند تعداد زیادی بز سانن، بزهایی با نژاد خوب، را با همین روش لقاح خارج از رحمی و همانندسازی تکثیر کنند. بیش از دو هزار بز سانن توانستند تولید کنند.حالا بر اساس ادبیات سطح جهانی، این دستاوردها دارای ایمپکت فاکتور هستند، تاثیرگذارند و در سطح جهانی دیده می‌شوند. اینها در واقع دستاوردهایی است که شاید خیلی دیده نشوند، اما در مجموع، عملکرد یک مجموعه ایرانی، یک مجموعه علمی است که با تلاش خودش به این نتایج رسیده و کارش را منتشر کرده است.
رویان در مسیر درمان بیماری‌های صعب‌العلاج با سلول‌های بنیادی
بیماری‌هایی مثل پارکینسون، دیابت و ضایعات نخاعی؛ رویان برای اینها هم حرفی برای گفتن دارد؟ با توجه به فناوری‌های جدیدی که در رویان وجود دارد، آیا این بیماری‌ها قابل درمان هستند؟ تا حالا مورد درمانی برای این بیماری‌ها یا سایر بیماری‌ها داشته‌ایم؟
شاهوردی: ما الان یک مرکز دیابتی راه‌اندازی کردیم با نگاه سلول‌درمانی در دیابت. در بحث سلول‌درمانی، ما یک سری از تحقیقات، مثل دیابت، را روی مدل‌های حیوانی انجام دادیم. بعضی از مدل‌ها، مثل پارکینسون، فلج مغزی، موضوعات مربوط به بیماری‌های عصبی و قطع نخاع را هم در مدل حیوانی بررسی کردیم. اما در مواردی مثل پارکینسون، انسداد عروق اندام تحتانی، مفاصل و موضوعاتی از این قبیل، وارد کارآزمایی بالینی شدیم. ما امیدوار هستیم بعضی از این پژوهش‌هایی که الان وارد کارآزمایی بالینی شده‌اند، پس از اینکه فاز اول و دوم آنها به پایان برسد و نتایجشان نهایی شود، نتایج را خدمت مردم عزیزمان اعلام کنیم. کارآزمایی بالینی در دیابت را در مدل انسانی شروع نکرده‌ایم و در بخش پژوهش، با کمک سلول‌های بنیادی، تحقیقات در این زمینه انجام شده است.
همکاری گسترده رویان با پژوهشگران ایرانی خارج از کشور
آیا رویان با پژوهشگران ایرانی خارج از کشور همکاری داشته است؟
شاهوردی: بله؛ درصد زیادی. هر ساله کنگره‌ای داریم که تعداد قابل توجهی از ایرانی‌های مقیم خارج را دعوت می‌کنیم. حالا به شکل مجازی یا حضوری سخنرانی می‌کنند. ما پژوهش‌هایی که انجام می‌دهیم، حدود ۳۰ درصد از دستاوردهای این پژوهش‌ها، به‌خصوص مقالات، مشترک با محققین خارج از کشور است.ما گزارشی که ارائه می‌دهیم، بیشتر مربوط به همکاری با پژوهشگران خارجی است، چون خود این موضوع بسیار مهم است و باعث شکل‌گیری اعتماد می‌شود. ما بخشی از تحقیقاتمان را در آزمایشگاه‌های آنها انجام می‌دهیم یا از راهنمایی‌های آنها در مسیر تحقیق استفاده می‌کنیم. این خبر خوبی است که بتوان کارهای پژوهشی را با مشارکت آنها انجام داد. درصدی از این پژوهشگران نیز ایرانیان مقیم خارج از کشور هستند و تاکنون تعدادی از ایرانیان خارج از کشور در این پژوهش‌ها مشارکت داشته‌اند.ما یک شبکه علمی داریم به نام وانا که کنگره سالیانه و برنامه‌های سالیانه دارد و نگاه ما این است که با مسلمانان منطقه غرب آسیا و ایرانیانی که مقیم خارج از کشور هستند، در تعامل باشیم.یک شبکه علمی شکل گرفته است که طی حدود یک دهه، بیش از صد نفر از محققان ایرانی خارج از کشور در قالب سخنران و پروژه‌های مشترک با رویان همکاری کرده‌اند و این دوستان، در نهایت، به عنوان اعضای افتخاری رویان شناخته می‌شوند.ما بسیاری از چالش‌هایمان را با کمک همین ایرانیان و محققان خارج از کشور توانسته‌ایم حل‌وفصل کنیم.
ناباروری را می‌توان پیش از ازدواج تشخیص داد
وضعیت ناباروری در بسیاری از موارد از دوران تجرد قابل تشخیص است. اگر ممکن است توضیح دهید که این موضوع چگونه قابل تشخیص است و آگاهی از آن چه کمکی می‌تواند به جوانان کند؟
شاهوردی: اگر در یک دختر با چند بررسی هورمونی مشخص شود که ترشحات هورمونی او نامنظم است، می‌توان با تنظیم دارویی این مشکل را به تاخیر انداخت یا آن را درمان کرد.یک‌سری از بیماری‌ها در پسرها، مثل واریکوسل و بیماری‌های مختلف، ممکن است بروز کند. در بعضی موارد، مثلا ممکن است بیضه پایین نیامده باشد و در شکم باقی مانده باشد. اگر این موضوع به‌موقع شناسایی شود، می‌توان بیضه را از داخل شکم خارج کرد و در مواردی مثل واریکوسل نیز می‌توان درمان را انجام داد. در این صورت، وقتی فرد به سن ازدواج می‌رسد و می‌خواهد صاحب فرزند شود، دیگر مشکلی نخواهد داشت. یعنی یک‌سری از بیماری‌ها هستند که با برخی بیومارکرها و معاینات فیزیکی می‌توان آنها را تشخیص داد و هرچه تشخیص و درمان زودتر انجام شود، می‌تواند از بروز مشکلات جلوگیری کند و شانس موفقیت را افزایش دهد.
تولید تجهیزات و محصولات درمان ناباروری
همان‌طور که خودتان هم اشاره فرمودید، رویان، با کمک شرکت‌های دانش‌بنیان که در مجموعه رویان فعالیت می‌کنند، یک‌سری محصولات را تولید می‌کند. اولا چه تعداد از دستاوردهای پژوهشی از این طریق تولید شده و وارد بازار شده‌اند؟ همچنین آیا محصول جدیدی وجود دارد که آماده رونمایی باشد یا به‌تازگی رونمایی شده باشد؟
شاهوردی: یک شرکت دانش‌بنیان به نام سل‌تک فارمد است که با همکاری ستاد اجرایی فرمان امام راه‌اندازی شده است. بسیاری از این سلول‌ها، یا در واقع استفاده از سلول‌های بنیادی مزانشیمال خون بند ناف، با کمک شرکت بن‌یاخته و سل‌تک تکثیر شده‌اند و در بیماران مبتلا به فلج مغزی و همچنین در بیماری‌های مختلف، از جمله سوختگی و تولید پوست، مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این مجموعه‌ها توانسته‌اند درمان‌هایی را ارائه دهند و محصولاتشان وارد بازار شده است. مجوزهای لازم را نیز از سازمان غذا و دارو دریافت کرده‌اند و در نهایت، فرآیندهای قانونی و بهداشتی مربوط را پشت سر گذاشته‌اند.در همین بانک خون بند ناف، تعداد زیادی و به میزان قابل توجهی خون بند ناف کودکان نگهداری شده است. تاکنون بیش از بیست، سی نفر از این سلول‌ها استفاده کرده‌اند و تحت درمان قرار گرفته‌اند.
یک‌سری کارها در حوزه درمان ناباروری انجام شده است. در حال حاضر، در زمینه کاتتر انتقال جنین و همچنین برخی وسایل یکبار مصرفی که در آزمایشگاه جنین‌شناسی استفاده می‌شوند، با کمک محققان رویان، مشاوره‌هایی که ما ارائه داده‌ایم و آزمون‌وخطاهایی که در مجموعه انجام شده، این محصولات توانسته‌اند وارد بازار شوند.یکی از این موارد، محیط کشت است که از جمله چالش‌ها بوده و اکنون محققان ما توانسته‌اند خودشان این کار را انجام دهند و در نهایت، بخشی از خروج ارز را کاهش دهند.
ایتا
واتساپ
تلگرام